|
![](/i/favi32.png) Tələbə şəxsiyyəti. Tələbə yaşının sosial-psixoloji xüsusiyyətləriTələbə yaşındakı psixoloji neoplazmalar
|
səhifə | 2/2 | tarix | 23.04.2023 | ölçüsü | 24,82 Kb. | | #106716 |
| Tələbə yaşının xüsusiyyətləri.Tələbə yaşındakı psixoloji neoplazmalar. Bu yaş böyümə prosesinin başa çatması ilə xarakterizə olunur və nəticədə orqanizmin çiçəklənməsinə gətirib çıxarır ki, bu da yalnız bir gəncin öyrənmədə xüsusi mövqeyi üçün deyil, həm də digər imkanları, rolları və istəklərini mənimsəməsi üçün zəmin yaradır. İnkişaf psixologiyası nöqteyi-nəzərindən tələbə çağında daxili aləmin xüsusiyyətləri və özünüdərketmə dəyişir, əqli proseslər və şəxsiyyət xüsusiyyətləri inkişaf edir və yenidən qurulur, həyatın emosional-iradi quruluşu dəyişir.
Gənclik, yetkinlikdən sonra yetkinliyə qədər olan həyat dövrüdür (yaş sərhədləri şərtlidir - 15-16 ilə 21-25 yaş arası). Bu, bir insanın yetkin olduğunu, əslində böyüməsini iddia edərək etibarsız, uyğunsuz bir yeniyetmədən keçə biləcəyi dövrdür.
Gənclik dövründə bir gəncin həyat dəyərlərini seçmək problemi var. Gənclik, özünə münasibətdə ("Mən kiməm?", "Mən nə etməliyəm?"), Digər insanlara münasibətdə, eyni zamanda əxlaqi dəyərlərlə əlaqədar olaraq daxili bir mövqe yaratmağa çalışır. Gəncliyində bir gənc şüurlu bir şəkildə yaxşı və pis kateqoriyası arasındakı yerini yerinə yetirir. Şəxsiyyəti səciyyələndirən "şərəf", "ləyaqət", "haqq", "vəzifə" və digər kateqoriyalar insanı gəncliyində çox narahat edir. Gənc bir gənc, xeyir və şərin çeşidini son hədlərə qədər genişləndirir və ağlını və ruhunu gözəl, ülvi, yaxşıdan dəhşətli, dəyişməz şərə qədər dəyişir. Gənclik özünü vəsvəsələrdə və yüksəlişdə, mübarizədə və məğlubiyyətdə, yıxılmaqda və yenidən doğulmaqda - bir insanın ağıl və qəlbinin vəziyyəti üçün xarakterik olan mənəvi həyatın bütün müxtəlifliyində hiss etməyə çalışır. Gənc adamın özü üçün mənəvi böyümə və firavanlıq yolunu seçməsi və ictimai fəzilətlərə qarşı pislik və müxalifət tərəfindən aldanmaması gənc adamın özü və bütün bəşəriyyət üçün əhəmiyyətlidir.
Gənclik dünyadakı yerini tapmaq üçün nə qədər qəribə istiqamətləndirilsə də, var olan hər şeyi qavramağa nə qədər intellektual cəhətdən hazır olsa da, çox şey bilmir - yaxın insanlar arasında hələ də həqiqi praktik və mənəvi həyat təcrübəsi yoxdur ("Əgər gənclik bilirdim ... "). Bundan əlavə, təbiət tərəfindən qarşı cins üçün verilən istək həqiqətən də ergenlikdə oyanır. Bu istək, gənc insanın anlayışına, biliklərinə, inanclarına və onsuz da formalaşmış dəyər istiqamətlərinə baxmayaraq kölgə sala bilər. Gənclik, başqa bir insana qarşı tükənən bir ehtirasın digər hisslər üzərində hakim ola biləcəyi bir həyat dövrüdür.
Yeniyetməlikdən başlayaraq, şəxsiyyətinin yaradılmasına, ünsiyyət qurma yollarını şüurlu şəkildə qurmağa başlayan gənc, gəncliyində özü üçün əhəmiyyətli olan keyfiyyətləri inkişaf etdirmək yolunu davam etdirir. Ancaq bəziləri üçün bu, idealla eyniləşdirmə yolu ilə mənəvi böyümə, digərləri üçün isə antihero və şəxsiyyət inkişafının əlaqəli nəticələrini təqlid etmək üçün bir seçimdir.
Həyatın bu dövründə bir insan özünü işdə və həyatın özündə həyata keçirmək üçün qabiliyyətlərini hansı ardıcıllıqla tətbiq edəcəyinə qərar verir.
Gənclik bir insanın həyatında son dərəcə əlamətdar bir dövrdür. Bir gənc olaraq yeniyetməlik dövrünə qədəm qoyan bir gənc, özü üçün taleyini həqiqətən təyin etdiyi zaman bu dövrü həqiqi yetkinliklə bitir: mənəvi inkişafının və dünyəvi varlığının yolu. İnsanlar arasındakı yerini, fəaliyyətlərini, həyat tərzini planlaşdırır. Eyni zamanda, ergenlik yaş dövrü insana əks etdirmə qabiliyyəti və mənəviyyatı inkişaf etdirmək baxımından heç bir şey verə bilməz. Bu dövrü yaşamış, böyümüş insan bir gəncin psixoloji vəziyyətində qala bilər.
Gənclik, bir insanın həyatının, ergenlik və yetkinlik arasında ontogenetik olaraq qoyulmuş bir dövrüdür. Bir gənc, digər insanlara assimilyasiyanın ontogenetik müəyyənləşdirilməsinin çətin yolunu keçmiş, onlardan sosial əhəmiyyətli şəxsiyyət xüsusiyyətləri, empatiya qabiliyyəti, insanlara qarşı aktiv əxlaqi münasibət mənimsədiyi zaman bir şəxs olur. , özünə və təbiətə; şərti rolları, normaları, cəmiyyətdəki davranış qaydalarını mənimsəmək bacarığı və s.
Yeniyetmədə təcridetmə təsbit mexanizmi yeni bir inkişaf alır. Həm də bu yaşın öz neoplazmaları var.
Yaşla əlaqəli neoplazmalar müəyyən yaş mərhələlərində şəxsiyyət inkişafındakı keyfiyyət dəyişiklikləridir. Bunlar zehni proseslərin, halların, şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin daha yüksək bir təşkilatlanma və işləmə dərəcəsinə keçidini xarakterizə edən xüsusiyyətlərini göstərir. Yeniyetmənin neoplazmaları psixikanın idrak, duyğu, motivasiya, iradə sahələrini əhatə edir. Bunlar şəxsiyyət quruluşunda da özünü göstərir: maraqlar, ehtiyaclar, meyllər, xarakter.
Yeniyetmənin mərkəzi zehni prosesləri şüurun inkişafı və özünüdərketmədir. Orta məktəb şagirdləri arasında şüurun inkişafı sayəsində onların ətraf mühitə və fəaliyyətlərinə münasibətlərinin məqsədyönlü bir tənzimlənməsi formalaşır, erkən ergenlik dövrünün aparıcı fəaliyyəti isə təhsil və peşə fəaliyyətidir.
I. Kon, gənclərin yeni formasiyalarından müstəqil məntiqi düşüncənin, məcazi yaddaşın, fərdi zehni fəaliyyət tərzinin, elmi araşdırmalara marağın inkişafına istinad edir.
Bu dövrün ən vacib yeni formalaşması özünütəhsilin, yəni özünüdərkin inkişafıdır və mahiyyəti özünə münasibətdir. Buraya idrak elementi (insanın “mən” ini kəşf etmək), konseptual element (insanın fərdiliyi, keyfiyyətləri və mahiyyəti haqqında fikir) və qiymətləndirmə-iradi element (özünə hörmət, özünə hörmət) daxildir. Yansıtmanın inkişafı, yəni öz təcrübələri, hissləri və düşüncələri üzərində əks olunma şəklində özünü tanıma, əvvəllər qurulmuş dəyərlərin və həyatın mənasının - bəlkə də onların dəyişməsi və daha da inkişafı üçün kritik bir şəkildə yenidən qiymətləndirilməsini müəyyənləşdirir.
Həyatın mənası erkən ergenlik dövrünün ən vacib neoplazmasıdır. I. Kon məhz bu həyat dövründə həyatın mənası probleminin yaxın və uzaq perspektivləri nəzərə alaraq qlobal miqyasda genişləndiyini qeyd edir.
Ayrıca, gəncliyin vacib bir neoplazması, həyat planlarının ortaya çıxmasıdır və bu, mənasını axtarmağa başlamağın təzahürü olaraq öz həyatını şüurlu şəkildə qurmaq niyyətində özünü göstərir.
Yeniyetmədə bir insan bir şəxs olaraq və ictimai istehsalda, əmək fəaliyyətində iştirak edən bir şəxs kimi öz müqəddəratını təyin etməyə çalışır. Bir peşə axtarışı gənclərin ən vacib problemidir. Yeniyetmədə gənclərin bir qisminin yaxınlaşan bir fəaliyyət kimi liderliyə doğru cazibə göstərməyə başladığı vacibdir. Bu insanlar kateqoriyası başqalarına necə təsir edəcəyini öyrənməyə çalışır və bunun üçün ictimai prosesləri şüurlu şəkildə əks etdirərək öyrənirlər.
Gənclik, ikinci doğuş vaxtına girən bir şəxsiyyət potensialını qazanaraq, əhəmiyyətli şəxslərin (qohum və dostların) yaxın çevrəsinin birbaşa asılılığından azad olmağı hiss etməyə başlayır. Bu müstəqillik ən güclü təcrübələri gətirir, emosional olaraq boğulur və çox sayda problem yaradır. Hər hansı bir müstəqilliyin nisbilik anlayışına çatmaq üçün, ailə əlaqələrini və yaşlı nəslin təcrübəsinin nüfuzunu qiymətləndirmək üçün gənclik, Müqəddəs Kitabda sərbəst, dözülməz dərəcədə çətin olan özgəninkiləşmə təcrübələrindən keçərək mənəvi yolunu tapacaqdır. dairə mənalı insanlar, dərin bir refleksiv əziyyət və yeni bir hipostaza qayıtmaq üçün həqiqi dəyərlərin axtarışı ilə - indi yetkin bir şəxs kimi özünü əhəmiyyətli sevdikləri ilə tanıya bilən və indi nəhayət onları belə qəbul edən. Yalnız "müstəqillik" deyil, həm də asılılıq ehtiyacının dərk edilməsini üzvi şəkildə birləşdirən dünyagörüşünün sabitliyini, dəyər yönümlərini daşıyan, yetkin, sosial cəhətdən yetkin bir insandır - nəticədə şəxsiyyət ictimai münasibətlərin mövcudluğunu daşıyır.
4) Tələbənin təhsil motivasiyasının xüsusiyyətləri.
Bir insanın motivasiya sferasının ümumi sistemli nümayişi tədqiqatçılara motivləri təsnif etməyə imkan verir. Bildiyiniz kimi, ümumi psixologiyada davranış (fəaliyyət) motivləri (motivasiya) növləri müxtəlif əsaslarla, məsələn aşağıdakılardan asılı olaraq ayrılır:
a) fəaliyyətdə iştirakın xarakteri (başa düşülən, bilinən və faktiki olaraq fəaliyyət göstərən motivlər, AN Leontievə görə);
b) fəaliyyətin kondisionerləşmə vaxtından (uzunluğundan) (uzaq - qısa motivasiya, B.F. Lomova görə);
c) sosial əhəmiyyətdən (sosial - dar düşüncəli, P.M. Yakobsona görə);
d) fəaliyyətin özündə və ya onun xaricində olma faktından (geniş ictimai motivlər və dar düşüncəli motivlər, L.I.Bozoviçə görə);
e) müəyyən bir fəaliyyət növünün motivləri, məsələn, təhsil fəaliyyəti və s.
H. Murray, M. Argail, A. Maslow və başqalarının sxemləri də təsnifat əsasları kimi qəbul edilə bilər P.M. Yakobson, ünsiyyət təbiətinə görə (işgüzar, emosional) motivləri ayırd etməkdədir. AN Leontievə görə inteqrasiya və ünsiyyəti təyin edən sosial ehtiyaclar təxminən üç əsas növə bölünə bilər; fokuslanmışdır: a) qarşılıqlı fəaliyyətin məqsədi və ya məqsədi; b) rabitəçinin özünün mənafeləri; c) başqa bir şəxsin və ya bütövlükdə cəmiyyətin maraqları.
Fəaliyyətinin dominant motivasiyasının tərifinə şəxsiyyətin subyekt kimi intellektual-emosional-iradi sferasının xüsusiyyətləri nöqteyi-nəzərindən yanaşmaq da məsləhətdir. Buna görə bir insanın ən yüksək mənəvi ehtiyacları əxlaqi, intellektual, idrak və estetik planların ehtiyacları (motivləri) kimi təqdim edilə bilər. Bu motivlər, P.M.Yakobsona görə “hisslər, maraqlar, vərdişlər və s.” Kimi bu cür motivlərin ayrılmaz şəkildə bağlı olduğu mənəvi ehtiyacların, insanın ehtiyaclarının ödənilməsi ilə əlaqələndirilir. Başqa sözlə, daha yüksək sosial, mənəvi motivlər (ehtiyaclar) şərti olaraq üç qrupa bölünə bilər:
1) intellektual və idrak motivləri (ehtiyacları);
2) mənəvi və etik motivlər;
3) emosional və estetik motivlər.
"Öyrətmə - öyrənmə" sistemində tələbə bu sistemin nəzarət obyekti olmaqla yanaşı, fəaliyyətin mövzusudur.
Öyrənmə fəaliyyətinin motivasiyasını nəzərə alaraq, motiv anlayışının məqsəd və ehtiyac anlayışı ilə sıx əlaqəli olduğunu vurğulamaq lazımdır. Bir insanın şəxsiyyətində qarşılıqlı əlaqə qurur və motivasiya sahəsi deyilir. Ədəbiyyatda bu termin bütün növ motivləri əhatə edir: ehtiyaclar, maraqlar, məqsədlər, təşviqlər, motivlər, meyllər, münasibətlər.
Öyrənmə motivasiyası müəyyən bir fəaliyyətə daxil olan müəyyən bir motivasiya növü olaraq təyin olunur - bu halda öyrənmə fəaliyyəti. Hər hansı digər növ kimi, öyrənmə motivasiyası da daxil olduğu fəaliyyətə xas olan bir sıra amillərlə müəyyənləşdirilir. Birincisi, təhsil sisteminin özü tərəfindən, təhsil müəssisəsi tərəfindən müəyyən edilir; ikincisi, təhsil prosesinin təşkili; üçüncüsü, tələbənin subyektiv xüsusiyyətləri ilə; dördüncüsü, müəllimin subyektiv xüsusiyyətləri və ilk növbədə onun tələbə, işgüzar münasibət sistemi; beşincisi, mövzunun xüsusiyyətləri.
Öyrənmə motivasiyası, digər hər növü kimi, sistemlidir, fokus, sabitlik və dinamizm ilə xarakterizə olunur.
Buna görə motivasiyanı təhlil edərkən ən çətin vəzifə təkcə dominant motivatoru (motivi) müəyyənləşdirmək deyil, həm də insanın motivasiya sferasının bütün quruluşunu nəzərə almaqdır. Bu sahəni tədrislə əlaqəli olaraq nəzərə alan A.K.Markova, strukturunun iyerarxiyasını vurğulayır. Beləliklə, bunlar daxildir: öyrənmə ehtiyacı, öyrənmənin mənası, öyrənmə motivi, məqsəd, duyğular, münasibət və maraq.
Marağı (ümumi psixoloji tərifdə, bu bir idrak ehtiyacının emosional təcrübəsidir) təhsil motivasiyasının tərkib hissələrindən biri kimi xarakterizə edərək, gündəlik gündəlik həyatda və peşəkar pedaqoji ünsiyyətdə "maraq" termini tez-tez təhsil motivasiyasının sinonimi kimi istifadə olunur. Buna "onun öyrənməyə marağı yoxdur", "idrak marağını inkişaf etdirmək lazımdır" və s. Kimi ifadələr sübut edə bilər. Konsepsiyalardakı bu cür dəyişiklik, ilk növbədə, öyrənmə nəzəriyyəsində motivasiya sahəsindəki ilk tədqiqat obyekti olan maraq olması ilə əlaqələndirilir (I. Herbert). İkincisi, faizin özü mürəkkəb heterojen bir fenomen olması ilə izah olunur.
Şagirdlərin təhsilin məzmununa və təhsil fəaliyyətinin özünə marağının yaradılması üçün bir şərt - zehni müstəqillik və öyrənmədə təşəbbüskarlıq göstərmək imkanı lazımdır. Tədris metodları nə qədər aktivdirsə, şagirdləri bu metodlara maraqlandırmaq bir o qədər asandır.
Öyrənməyə marağın formalaşmasında mühüm rolu problemli vəziyyətin yaradılması, şagirdlərin bilik ehtiyatlarının köməyi ilə həll edə bilmədikləri bir çətinliklə toqquşması oynayır; çətinliklə qarşılaşdıqda, yeni bir məlumat əldə etmək və ya köhnəni yeni bir vəziyyətdə tətbiq etmək lazım olduğuna əmin olurlar. Yalnız davamlı gərginlik tələb edən iş maraqlıdır. Təhsil fəaliyyətindəki çətinliklərin aradan qaldırılması ona marağın yaranması üçün ən vacib şərtdir. Təhsil materialının və təhsil tapşırığının çətinliyi yalnız bu çətinlik mümkün olduqda, öhdəsindən gələ biləcəyi təqdirdə marağın artmasına səbəb olur, əks halda maraq tez düşər.
Tədris materialı və tədris metodları kifayət qədər (lakin həddindən artıq olmamalıdır) olmalıdır. Müxtəliflik təkcə öyrənmə zamanı tələbələrin fərqli obyektlərlə toqquşması ilə deyil, eyni obyektdə yeni tərəflərin kəşf edilməsi ilə də təmin olunur. Materialın yeniliyi ona marağın yaranması üçün ən vacib şərtdir. Lakin yeni şeylər öyrənmək tələbənin onsuz da mövcud olan biliklərinə əsaslanmalıdır. Əvvəllər əldə edilmiş biliklərdən istifadə maraqların yaranması üçün əsas şərtlərdən biridir.
Motivasiya yönümləri ilə tələbə performansı arasında müsbət bir əlaqə quruldu (etibarlı bir əhəmiyyət səviyyəsində). Prosesə və nəticəyə yönəlmələrin ən çox akademik göstəricilərlə, “müəllimlərin qiymətləndirməsi” ilə daha az əlaqəli olduğu ortaya çıxdı. "Problemdən qaçınmaq" yönümlü və akademik göstəricilər arasında zəif bir əlaqə var.
Ünsiyyət və dominantlığa ehtiyac, öyrənməyə əhəmiyyətli, lakin mübahisəli təsir göstərir.
Təhsil fəaliyyətinin təşkili üçün son dərəcə vacib bir təhsil fəaliyyətinin məqsədini müəyyənləşdirmə yolu ilə motivasiyanın formalaşma ehtimalı və məhsuldarlığı haqqında müddəanın olduğu da təsbit edildi. Gənc kişilərdə şəxsən əhəmiyyətli bir məna formalaşdıran bir motiv meydana gələ bilər və bu prosesin xüsusiyyətlərinin formalaşması ardıcıllığında həyata keçirilir.
Birincisi, təhsil və bilişsel motiv hərəkət etməyə başlayır, sonra dominant olur və müstəqillik qazanır və yalnız həyata keçirildikdən sonra, yəni. birinci şərt təşkilatlanma, təhsil fəaliyyətinin özü formalaşmasıdır. Eyni zamanda, motivasiyanın çox effektivliyi fəaliyyətin "nəticəsinə" deyil, metodlara yönəldildikdə daha yaxşı formalaşır. Eyni zamanda, həm öyrənmə vəziyyətinin təbiətindən, həm də müəllimin ciddi nəzarətindən asılı olaraq müxtəlif yaş qrupları üçün fərqli şəkildə özünü göstərir.
Psixoloji sabitlik, insana təsir göstərən müxtəlif amillərlə tələb olunan zehni fəaliyyət səviyyəsini davam etdirmək qabiliyyəti olaraq təyin olunur. Təhsil motivasiyasına gəldikdə, onun sabitliyi həm normal, həm də ekstremal şəraitdə fəaliyyətin nisbi müddətini və yüksək məhsuldarlığını təmin edən belə dinamik bir xüsusiyyətdir. Müqavimətin psixoloji determinantlarına aşağıdakılar aid olduğu müəyyən edilmişdir.
motivasiya quruluşunun ilkin növü;
fəaliyyətin mövzu məzmununun şəxsi əhəmiyyəti;
təhsil tapşırığının növü;
ən güclü daxili amillərdir: motivasion oriyentasiyanın dominantlığı, infrastruktur dinamikasının xüsusiyyətləri və motivasiya quruluşunun psixoloji məzmunu.
Təhsil motivasiyası, motivasiyanın xüsusi bir növü olmaqla, formalarından biri daxili (proses və nəticə üçün) və xarici (mükafatlandırma, yayınma) motivasiyanın quruluşu olan kompleks bir quruluşla xarakterizə olunur. Təhsil motivasiyasının bu kimi xüsusiyyətləri vacibdir. İntellektual inkişaf səviyyəsi və təhsil fəaliyyətinin mahiyyəti ilə sabitliyi, əlaqəsi.
Nəticə. Dövlət təhsil sistemi cəmiyyətin inkişafında, sosial praktikanın müxtəlif sahələrində fəaliyyətinin səmərəliliyinin artırılmasında aparıcı və əsas rol oynayır. Dünya elmindəki təhsil müəssisələri, insanın sosiallaşma institutunu, müasir cəmiyyətdə bir vətəndaş şəxsiyyətinin formalaşmasını və formalaşmasını təmsil edən sosial sistemlər kimi qəbul edilir. Cəmiyyətin təkamülü tamamilə sosial təhsil sistemində öyrənmə yolu ilə həyata keçirilən intellektual davamlı əqli inkişafın demoqrafik miqyası ilə tamamilə müəyyən edilir.
Universitetin spesifikliyi hər şeydən əvvəl elmi və pedaqoji kadrlar yetişdirmək və buna görə də ən yüksək ixtisaslı bir alim və müəllim şəxsiyyətini formalaşdırmaqdır. Bu məqsədlə universitetdə peşə hazırlığının səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, tələbələrin idrak inkişafını nəzərə alaraq fərdiləşdirmə və humanistləşdirmə prosesini yaxşılaşdırmaq lazımdır. Son vaxtlara qədər bir mütəxəssisin ixtisas səviyyəsinin öyrənmə prosesində əldə etdiyi bilik miqdarı ilə təyin olunduğuna inanılırdı. Bununla birlikdə, tədqiqatlar sübut etdi ki, biliklərin mənimsənilmə dərəcəsi tələbənin fərdi xüsusiyyətlərindən və bilişsel zehni proseslərdən (duyğusal-qavrayışlı, diqqətli, mnemik, zehni, xəyali) əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. .
Gənc tələbələrin ömür boyu təhsili sisteminin təşkili və təkmilləşdirilməsi şagirdin əqli və idrak fəaliyyətinin bütöv bir qavranılması və təhsilin bütün mərhələlərində psixikanın inkişafının psixofizioloji determinantlarının dərindən öyrənilməsi olmadan mümkün deyil. Buradakı ən vacib prinsip şagirdlərin qabiliyyətlərinin öyrənilməsinə inteqrasiya olunmuş bir yanaşma prinsipidir. Ömür boyu təhsil sistemini təşkil edərkən və təkmilləşdirərkən təkcə əqli inkişaf qanunlarını bilməklə yanaşı, tələbələrin fərdi xüsusiyyətlərini də bilmək və bu baxımdan intellektual inkişaf prosesini sistemli şəkildə yönləndirmək lazımdır. .
Beləliklə, tələbə çağının psixoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi müasir ali təhsil psixologiyasında çox vacib və zəruri bir fenomen halına gəlir.
Dostları ilə paylaş: |
|
|