Bobil qadimgi svilizatsiya o’chog’i reja: Asosiy qism


Dastlabki sivilizatsiyalarning shakllanishi



Yüklə 37,26 Kb.
səhifə2/4
tarix11.12.2023
ölçüsü37,26 Kb.
#147819
1   2   3   4
Bobil qadimgi svilizatsiya o’chog’i reja Asosiy qism-fayllar.org

Dastlabki sivilizatsiyalarning shakllanishi
Dastlabki sivilizatsiyalar xususida so’z yuritishdan oldin, ularni arxaik davrdan ajratib turuvchi belgilarga to’xtalib o’tish joiz. A.Fergyusson sivilizatsiya sifatida insoniyat jamiyatining ijtimoiy sinflar, shaharlar, yozuv va boshqa hodisalar xos bo’lgan bosqichi sifatida ta’riflagan. L.Morgan va F.Engels sivilizatsiyaning muhim belgilaridan biri sifatida yozuvni ko’rsatishgan. Ko’pchilik olimlar sivilizatsiyani sinfiy jamiyat, siyosiy va ijtimoiy tabaqalashuv tizimi, ma’muriyat va hududiy bo’linish, davlatchilik, shuningdek, mehnat taqsimoti bilan bog’lashadi.
Ingliz olimi G.Chayld tomonidan sivilizatsiyaning quyidagi 10 ta belgisi ilgai surilgan: shaharlar, mahobatli jamoatchilik binolari, soliqlar yoki boj, intensiv iqtisodiyot, shu jumladan, savdo, hunarmandlarning ajralib chiqishi, yozuv, ilm kurtaklari, san’atning rivojlanishi, imtiyozli sinflar va davlat. Ushbu belgilarning ichida mahobatli me’morchilik, shaharlar va yozuv jamiyatda kechgan ijtimoiy va siyosiy jarayonlar bilan sabab-oqibat aloqalarning butun bir tizimi orqali bog’liq bo’lib, dastlabki sivilizatsiyalarning madaniy majmuasini xarakterlaydi. Sivilizatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyatini esa sinfiy jamiyat va davlat tashkil etadi.
Ibtidoiy davreng qadimgi ilk sivilizatsiyalarning paydo bo’lishiga asos bo’ldi. Bu insoniyat rivojining odamning paydo bo’lishidan to sinfiy jamiyatlar va davlatlar paydo bo’lgunga qadar davom etgan bosqichidir.
Siz zamonaviy qiyofadagi insonlar shakllanishining murakkab jarayoni - anropogonez haqida ma’lumotlarga egasiz. Yer yuzasida insonlarning paydo bo’lish jarayoni uzoq davom etgan tarixiy jarayon bo’lib, aql-idrokli odamning shakllanishi bilan nihoyasiga yetdi.
Avstrolopiteklar paleodemografiyasi bo’yicha tadqiqot olib borgan amerikalik paleoantropolog A.Manning fikricha, insonlarning dastlabki soni 10-20 ming atrofida bo’lgan. Yana bir amerikalik demograf E.Divi Afrika hududida istiqomat qilgan quyi paleolit insonlarining sonini taxminan 125 ming atrofida bo’lgan degan xulosaga kelgan. Aql-idrokli inson paydo bo’lganda esa u taxminan 1 mln. kishidan iborat edi. Insonlar nafaqat son balki sifat jihatidan ham o’zgarib bordi.
Xo’sh, dastlabki sivilizatsiyalar poydevoriga asos olgan aql-idrokli odam qayerda shakllandi, uning vatani qayerda? Ibtidoiy odamlarning dastlabki areallari Afrika va Osiyoning ekvatorial va tropik mintaqalarida joylashgan edi. Bir million yil avval Afrika arxantroplari shimolga tomon harakat qila boshladilar va Yevropa hududlariga kirib bordilar. So’nggi paleolit ovchilari dastlab o’zlashtirilgan yerlardan Shimoliy Yevropa va Osiyoning muzlikdan bo’shagan keng yerlariga joylasha boshladilar. So’nggi paleolitda 140-150 ming yil avval Sibir, Shimoliy Germaniya hududlari insonlar tomonidan o’zlashtirildi. O’sha davrlarda tor bo’lgan Bering bo’g’ozi orqali ular Alyaska va Amerikaga kirib bordilar. Eramizdan 10 yil oldin Antarktidadan boshqa hamma materiklar u yoki bu darajada odamlar tomonidan o’zlashtirilgan edi.
Polisentrizm nazariyasiga ko’ra zamonaviy odamning shakllanishi bir necha markazlarda kechgan. Monotsentrik nazariya tarafdorlarining fikriga ko’ra bu jarayonda bir areal (Janubiy-G’arbiy Osiyo, Shimoliy-Sharqiy Afrika va Janubiy Yevropa) muhim rol o’ynagan. Dastlabki oykumenaning kengayishi va idroklashuv jarayoni insonlar irqlarining shakllanishiga zamin yaratdi. Yevropoid, negroid va mongoloid irqlarining yuzaga kelishiga turli materiklarda turlicha bo’lgan atrof-muhitga moslashuv va butun materiklar ulkan hududlarining izolyatsiyasi kabi ikki omil muhim rol o’ynadi.
Primatlardan to zamonaviy odamgacha bo’lgan taraqqiyot yo’lini bosib o’tgan qadimgi insonning ma’naviy dunyosini tasavvur etish nihoyatda qiyin. Ibtidoiy insonning tafakkuri daxldorlik prinsipiga asoslangan edi. Aynan mana shu daxldorlik mantiqi totemizmni keltirib chiqardi. Arxantroplar davrida sehrgarlik e’tiqodining kurtaklari ham paydo bo’la boshlaganligi ehtimoldan xoli emas.
Aql-idrokli odam nafaqat mehnat qilish, balki ichki kechinmalarini va hissiyotlarini turli usullar bilan aks ettirishni ham bilgan. Paleolit davrida raqsning, keyinroq musiqa va qo’shiqning paydo bo’lishi fikrimizga isbotdir. So’nggi paleolitda ibtidoiy tasviriy san’at ham yuzaga keldi. Ijodiy fantaziyaning ilk kurtaklari neandertallarga tegishli bo’lsa ham, o’z kechinma va hislarini aks ettirish aynan aql-idrokli odamga xosdir. Ibtidoiy tasviriy san’at namunalari Ispaniya (Altamir), Ural (Kapova), Fransiya (Lasko) va boshqa ko’plab joylardan topilgan. Bu suratlar qadimgi odamlarning ma’naviy intilishlari va ijodiy ilhomini aks ettiradi. Shu qatorda bu davrda dumaloq haykaltaroshlik ham rivoj topdi. Ilk davrlarda bu asosan ayollar haykallari edi. Paleolit “Venera” lari Rossiya, Slovakiya, Fransiya, Belgiya, Italiya, Germaniya, Avstriyadan topilgan. Tabiat va hayvonot olamining ulkan roli qadimgi insonlarning diniy e’tiqodlarida aks etdi. Masalan, hayvonlarga topinish va totemizmda.
12 ming yil avval Yerdagi harorat ko’tarila boshlagan, bu esa ayrim hududlarda muzlikning erishga, boshqa hududlarda kuchli qurg’oqchilikka olib kelgan. Tabiatdagi bu o’zgsharishlar insoniyat taraqqiyotiga o’zining ta’sirini o’tkazdi. Mezolit davri odami sivilizatsiya darajasiga yetib bormadi, ammo u insoniyatni sivilizatsiya ostonasiga olib kelgan ulkan to’ntarish yasadi. O’q-yoyning kashf etilishi insoniyat tarixida yangi iqtisodiy tuzumni va tarixiy o’zgarishlarni boshlab berdi. Inson nafaqat o’zining tabiatga muteligini sezilarli kamaytirish, balki asosiy iste’mol mahsulotlarini takror ishlab chiqarish imkonini qo’lga kiritdi. Yangi sharoitlarda yashab qolish talabi mikrolitlar texnikasining takomillashuvini tezlashtirdi, murakkab tarkibli qurollar paydo bo’ldi. Mezolit davrida baliqchilik yanada rivojlangan, kemachilik asoslari yuzaga kelgan davrdir.
Mezolit davri odamlari ko’chmanchi ovchilar bo’lib, yegulik manbai izlab bir joyda ko’p qolishmagan. Bu esa yangi yerlarning o’zlashtirilishiga olib keldi. Mezolit odamlari makon tutgan daryo va ko’l bo’ylari neolit davri o’troq manzilgohlari uchu asos bhldi.
Mezolit davrida yuzaga kelgan ibtidoiy ziroatchilik va chorvachilik insoniyatning keyingi taqdirini belgilab berdi.Mezolit davri o’zlashtiruvchi xo’jalikdan ishlab chiqarish xo’jaligiga - dehqonchilik va chorvachilikning yuzaga kelishiga zamin tayyorladi.
Dehqonchilik va chorvachilikning yuzaga kelishi buning uchun qulay tabiiy sharoit bo’lgan hududda paydo bo’ldi. Dehqonchilik mezolit davrida asta-sekin shakllanib bordi. Dastlab o’stirila boshlangan donli ekin bu arpadir. U Kichik Osiyo, Falastin, Eron, Janubiy Turkmaniston va Shimoliy Afrikaning tog’oldi hududlarida o’sgan. Keyinroq boshqa boshoqli o’simliklar ham o’zlashtirilgan. Yerdagi ilk dehqonlar m.a. X-IX ming yilliklarda Old Osiyoda yashagan natufiyaliklar bo’lishgan. Quddusdan 30 km. shimoli-g’arbidagi joylashgan Karmal tog’idagi Vadi-en-Natuf tog’ daryosining bo’yida yashagan odamlar olimlar tomonidan shunday atalgan. Tog’oldi hududlarida yashagan natufiyaliklar ovchilik va termachilik bilan shug’ullanishgan va g’orlarda, ungirlarda yashashgan. Ular o’ziga xos tosh qadamali suyak o’roqlar yordamida boshoqli o’simliklarni yig’ishgan, tosh hovonchalarda bazalt kelidasta bilan tuyib, iste’mol qilishgan.
O’q-yoyning kashf etilishi ov samaradorligini oshirgan va qo’shimcha mahsulot olish imkoniyatini yaratib, chorvachilikka asos yaratgan. Domestikatsiya jarayoni, ya’ni yovvoyi hayvonlarni qo’lgan o’rgatish juda uzoq davom etdi. So’nggi paleolitdayoq itni qo’lga o’rgata boshlagan odam so’nggi mezolitda echki, qo’y, yirik shohli qoramolni qo’lga o’rgatishni boshladi.
Mezolit davrida insonlar tafakkuri yanada o’sdi, u o’zini o’rab turgan dunyodan ajratib ko’rsatishga harakat qilgan. Mezolit davrida qoyatosh suratlarining mazmuni o’zgardi, ularda asosan ov yoki raqs bilan mashg’ul odamlar guruhi aks ettirilgan.
Tajriba va kuzatish oldingi davrlardagi kabi bilimlar manbai bo’lib xizmat qilgan. Egulik topish uchun mezolit odamlari ov qilinadigan hudud topografiyasini bilishi, o’simliklarning foydali va zararli xususiyatlarini ajrata bilishi, hayvonlarning harakat yo’li va hatti-harakatini shrganishi, turli minerallarning o’ziga xos xususiyatlarini farqlay olishi, xullas, o’z atrofidagi tabiatni o’rganishi zarur bo’lgan.Mezolit davridan boshlab odamlar nafaqat amaliy meditsinaning eng sodda ko’nikmalarini egalladi, balki bosh chanog’ining trepanatsiyasi va amputatsiya kabi murakkab jarrohlikni amalga oshira boshladi. Insonlartafakkuridagibukabio’zgarishlarneolitinqilobigazaminhozirlagan
Neolit tosh davrining so’nggi va sivilizatsiya tarixining boshlanish davridir. Neolit davrida ingliz olimi Gordon Chayld tomonidan neolit inqilobi deb nomlangan ulkan to’ntarish sodir bo’ldi. Neolit inqilobi bu o’zlashtiruvchi xo’jalikdan ishlab chiqaruvchi xo’jalikka o’tishdir.
Yuqori mahsuldor boshoqli g’alla ekinlari (bug’doy, arpa, makkajo’xori, sholi) yetishtirishga asoslangan dehqonchilikka o’tilishi insonlar jamoasini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashni barqarorlashtirdi, aholining o’sishiga imkon yaratdi. Dehqonchilik mehnatining siklik xususiyati jamiyatni oziq-ovqat bilan ta’minlashga sarflanadigan vaqtni chegaraladi, farovon hayot tarziga asos soldi. O’troq turmush tarzi va ixtisoslashgan ishlab chiqarishning rivojlanishi bilan yashash sharoiti yaxshilandi.
Neolit hayvonlarni qo’lga o’rgatishda ham muhim davr bo’ldi. Neolit davri odamlari uy hayvoniga aylantirgan barcha uy jonivorlari bugun ham insonlarga xizmat qilmoqda. Qo’lga o’rgatilgan hayvonlar insonlarga yegulik berishdan tashqari ish hayvoni, transport vositasi sifatida o’z kuchi bilan ham xizmat qila boshladi.
Shunday qilib, neolit davrida birinchi mehnat taqsimoti yuz berdi - dehqonchilik va chorvachilik alohida faoliyat turlariga ajraldi. O’troq dehqonlar va ko’chmanchi chorvador qabilalar paydo bo’ldi. Tarixiy rivojlanishdagi notekislik kuchaydi va insoniyat sivilizatsiyaga turli yo’llar va turli sur’atda yo’l oldi.
Dastlabki davrda ishlab chiqaruvchi xo’jalik o’zlashtiruvchi xo’jalik bilan yonma-yon mavjud bo’ldi. Bu davrda yuksak tashkil etilgan ovchilik va baliqchilik ham ayrim qabilalar uchun asosiy xo’jalik turi bo’lib qolaverdi. Agar neolit oxiriga kelib Mesopotamiya, Misr, Hindiston va Xitoyda dehqonchilik yetakchilik qilgan bo’lsa, Yevropada u kamroq rivojlangan edi, Yer sharining boshqa hududlarda esa endi kurtak ota boshlagandi.
Jismoniy jihatlari bilan o’z ajdodlaridan uncha uzoq ketmagan bo’lsa-da, neolit davri odamlari yangi madaniyat, yangi ixtirolar va kashfiyotlar odami edi. Neolit yangi texnologiyalar va materiallar davridir. Uning tosh industriyasi yuqori darajada rivojlangan bo’lib, mehnat qurollariga ishlov berishning yuqori texnologiyalari qo’llanilgan. Neolit davriga kelib, mezolitling so’nggi bosqichida kashf etilgan tosh boltalar ancha keng tarqalgan, parrakchalar, qadamalar, nayza va kamon o’qlarining uchlari, pichoq, teshgich, parma, qirg’ich, yorma toshlar, o’roq-randa va boshqa qurollar takomillashgan.
Yuz minglab yillar davomida faqatgina beshta material: tosh, yog’och, suyak, hayvonlar terisi va loy odamlarni qoniqtirib keldi. Neolit davriga kelib esa uning o’zi o’ziga kerakli materiallarni yarata boshladi. Yig’ib – teruvchi va ovchidan dehqon va chorvadorga aylangan inson dastlab sopolni va to’qimachilikni, neolit oxirida esa metallar qotishmasini kashf etdi.
Sopolning paydo bo’lishi insoniyat tarixida katta voqea va uning sivilizatsion taraqqiyotining muhim qadami bo’ldi. Neolitni ko’pincha sopol davri deb ham atashadi. Kulolchilik charxi paydo bo’lgunga qadar sopol buyumlar qo’lda tayyorlangan va naqshlar bilan bezatilgan. Naqshlarda ko’p hollarda kosmogonik xususiyatga ega bo’lib, turli afsonalarni aks ettirgan.
Neolit davri yutuqlari qatoriga yigiruvchilik va to’qimachilikni ham kiritish kerak. Bu davrda o’simlik tolalari, teri tasmalari, soch, daraxt tolasi, keyinchalik qo’y yungidan tayyorlangan matolar turli ranglarga bo’yalgan. Bu davrga oid qabrlarda chig’anoqlar va yarimqimmatbaho toshlardan yasalgan taqinchoqlar, pardoz buyumlari ko’proq uchraydi. Shishasimon vulqon jinsi – obsidiandan yasalgan dastlabki ko’zgular, pardoz vositalari paydo bo’ldi.
Shunday qilib, neolit davrida ikkinchi mehnat taqsimoti sodir bo’ldi: hunarmandchilik dehqonchilikdan ajrala boshladi. Tez orada bu alohida hunarmandchilik manzilgohlarining paydo bo’lishi bilan ifodalandi, bu esa shaharning qishloqdan ajralishiga olib keldi.


Yüklə 37,26 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə