Əlyazması hüququnda



Yüklə 0,6 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/24
tarix06.02.2018
ölçüsü0,6 Mb.
#26735
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

14 

 

göstərirlər. İnsanların əməyə, sərvətə, ne'mət və xidmətlərə olan xüsusiyyətləri, eləcə 



də,  zəruri  davranış  qaydaları  iqtisadi  sistemin  inkişaf  qanunauyğunluqlarını 

əsaslandırır. 

 

 

 



Məhz  sosial-mədəni  amillər  qrupunun  fəaliyyətindən  asılı  olaraq  sivilizasiyalı 

inkişafın  iki  mühüm  və  bir-birindən  fərqli  Qərb  və  Şərq  istiqamətləri  meydana 

gəlmişdir.  Bu  istiqamətlərin  özünəməxsux  inkişaf      qanunauyğunluqları  olsa  da 

bunlar  insanların  iqtisadi  fəaliyyətlərinin  təkmilləşdirilməsində  özünəməxsux  rol 

oynamışlar.  Belə  ki,  Qərb  inkişaf  yolu  sərbəstliyə,  demokratizm  prinsiplərinə 

əsaslanırsa,  Şərq  yolu  ciddi  nəzarətə,  milli  mənafenin  üstünlüyünə,  dini  əqidələrin 

möhkəmliyinə əsaslanır. 

      Bütün  cəmiyyətlərdə  son  dərəcədə  vacib  iqtisadi  elementlər  olmuşdur.  Tələbat, 

məhdud  resurslar,  iqtisadi  məqsədlər,  iqtisadi  seçim,  istehsal  imkanları,  istehsal 

xərcləri, gəlirlərin səviyyəsi, məhsuldar qüvvələr və iqtisadiyyatın təşkil olunması bu 

elementlər  sırasına  daxildir.  Deməli,  bir  mənalı  olaraq  qeyd  olunmalıdır  ki,  bu 

İqtisadi sistemin təkamül etdiyi dövrləri səciyyələndirən məlumat 

(Sivilizasiyanın dəyişməsi dövrləri elmi ədəbiyyatda aşağıdakı yeni adda     

irəli sürülür

N

eol



it

ik 


döv

(3



0-

3

5



sr

Ş



ər

q

-q



ul

da

rl



ıq 

dovr


ü 

(t

unc



 ə

sr

i)



 (

20

-23 



əs

r)

 



A

nt

ik 



dövr

 (

d



əm

ir

 ə



sr

i)

 



(1

2-

1



3

)

sr



 

E

rk



ən 

fe

oda



li

zm

 döv



 



7

 

sr



 )

 

İndus



tr

iya


da

əvv



əl

ki

  



d

ö

vr



  (

4

,5



-2

,5



sr

  

P



os

ti

ndus



tr

ia



 

d

ö



vr

   


(1

,3



sr

 

İndus



tr

ia



dövr

 

(2



,3

-1

,5



sr

 




15 

 

elementlər  iqtisadi  həyatla  qarşılıqlı  şəkildə  fəaliyyət  göstərməklə  müəyyən 



parametrlərlə  sistem  şəklini  almış  olur.  Sistemə  daxil  olan  elementlərin  fəaliyyətinə 

əsasən cəmiyyətlərdə insanların iqtisadi azadlığı, hökmranlığı, köləliyi əmələ gəlmiş, 

maddi  nemətlər  və  sərvətlərin  yaradılmasında  və  istifadə  olunmasındakı  yeri 

müəyyən  olunmuşdur.  Bu  baxımdan  istər  antik  dövr,  istərsə  də  kapitalizmə  qədərki 

dövr üçün, istərsə də müasir təzadlı, sivilizasiyalı dövr üçün olsun, iqtisadi sistemdəki 

elementlərin  fəaliyyətindən  asılı  olaraq,  onların  iqtisadi  həyatı  barədə  fikir  irəli 

sürmək olar. 

İqtisadi  sistem  özündə  iqtisadi  həyatla  bağlı  olan  təbiətin,  cəmiyyətin  və  insan 

təfəkkürünün qarşılıqlı əlaqə və inkişafından irəli gələn prinsipləri özündə birləşdirir. 

Bu  prinsiplər  insanların  davranış  qaydalarının  ümumiləşmiş  cəhətlərini  xarakterizə 

edir.  İqtisadi  sistem  iqtisadi  hadisələrin,  prinsiplərin  inkişafının  qarşılıqlı  əlaqəsini 

əks etdirir. 

    İqtisadi  sistem  başlıca  olaraq  istehsalın  mövcud  vəziyyətinə,  onun  səmərəli 

fəaliyyət göstərməsinə uyğun gəlməlidir. Belə yanaşma, demək olar ki, bütün iqtisad 

elmində qəbul olunmuşdur.  

   İqtisadi sistemə aşağıdakı kimi tə'rif versək daha düzgün olar. 

   İqtisadi  sistem—iqtisadiyyatın  başlıca  probleminin  həllinin  təşkili  və  idarə 

olunmasına  görə,mövcud  məhdud  resurslardan  istifadə  olunması  səviyyəsinə  görə, 

eləcə də cəmiyyət və onun üzvlərinin tələbatlarının ödənilməsinə  

görə, bir-birindən fərqlənən iqtisadi şəraitlərin və amillərin məcmusuna deyilir.

1

 

    Tərifdən  aydın  olduğu  kimi  insanlar  məhdud  və  mövcud  imkanlar  daxilində  öz 



məqsədlərini  müəyyən  etməli  və  bu  məqsədə  çatmaq  uğrunda  əllərindən  gələni 

etməlidirlər.  Bu  məhdud  imkanlardan  məqsədlərinə  daha  çox  uyğun  gələn 

istiqamətləri  seçmək  qaydalarına  görə  iqtisadi  sistemin  formaları    bir-birindən 

fərqlənir. 

                                                             

1

 Babayev  Ə. P . Meybullayev M.X , Vəliyev T.S redaktorluğu ilə   İqtisadi nəzəriyyə. Səh.71-72 




16 

 

  İqtisadi  sistemlərin  müxtəlif  formalarda  olmasına  baxmayaraq,  onların  hamısında 



ümumi cəhətlər  və  ya parametrlər  də  vardır. Bu  umumi cəhətlər  və  ya  parametrlərə 

ilk  növbədə  məhsuldar  qüvvələr  və  iqtisadi  münasibətlər  aid  edilir.Məhsuldar 

qüvvələr  dedikdə  ilk  növbədə  istehsal  vasitələrini  hərəkətə  gətirən  qüvvələr  başa 

düşülür.İqtisadi münasibətlərə isə sosial-iqtisadi  (istehsal,mülkiyyət münasibətləri və 

əmək bölgüsü) və digər iqtisadi münasibət formaları aid edilir. 

 

 



 

   


İqtisadi s istemin  ümumi  mo mentləri  və onun  tərkib  hissələri

 

İstehsal  (məhs uldar) 



qüvvələri  və tərkib 

hissələri 

İqtisadi  münas ibətlər  və 

tərkib  hissələri 

T

ə

b



ii

 q

ü



v

v

ə



T



ə

b

ii



 r

e

s



u

rs

la



(e

h



ti

y

y



a

tl

a



r)

 

İc



ti

m

a



q

ü



v

v

ə



r.

 İ



s

te

h



s

a



v

a

s



it

ə



ri

 v

ə



 ə

m

ə



k

 p

ro



s

e

s



v

ə



 

o

n



u

n

 m



o

m

e



n

tl

ə



ri

Ü



m

u

m



q

ü



v

v

ə



r.

 E



lm



h

s

il



 

v

ə



 s

S



o

s

ia



l-

iq

ti



s

a

d



m

ü



n

a

s



ib

ə

tl



ə

(m



ü

lk

iy



y

ə



m

ü

n



a

s

ib



ə

tl

ə



ri

ə



m

ə

k



 b

ö

lg



ü

s

ü



T

ə



ş

k

il



a

ti

-i



q

ti

s



a

d



m

ü

n



a

s

ib



ə

t-

 



(t



ə

c



b

ə

 m



ü

b

a



d

il

ə



s

i,

 



m

a

rk



e

ti

n



q

m



e

n

e



c

m

e



n

v



 s

.)

 



T

e

x



n

ik

i-



iq

ti

s



a

d



m

ü

n



a

s

ib



ə

tl

ə







Yüklə 0,6 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə