Antik dövrdə maşınqayırma



Yüklə 6,62 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/28
tarix15.07.2018
ölçüsü6,62 Mb.
#55969
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Antik dövrdə maşınqayırma 
100 
 
Vitruvi  kitabın  X  fəslindən  başlayaraq  kitabın  sonunadək    yazdığı 
işləri  müharibədə  istifadə  olunan  döyüş  maşınlarına  və  onların 
məqsədəuyğun tətbiqinə həsr etmişdir.   
Döyüş  maşınları  kimi  onun 
əsərində 
katapultların, 
skorpionların 
və 
ballistlərin 
konstruksiyalarının  detalları  və 
ölçülərlə 
verilmişdir. 
Katapultların  ölçüləri  istifadə 
olunan  oxun  diametrindən  (d
və  onun  9  mislini  təşkil  edən 
uzunluğundan 
asılı 
olaraq 
hesablanır 
(şəkil 
1.64). 
Yönəldici  lövhənin  qalınlığı  d
eni  1,5d  və  uzunluğu  19d 
olmalıdır.  Yayın  qolları  17d 
uzunluğunda  və  d  qalınlığında 
hazırlanır.  Yönəldici  lövhənin 
üzərində 
oxu 
istiqamətlən-
dirmək  üçün  kanal  açılır.  Əsas 
lövhənin  sonunda  uzunluğu  4d 
olan  val  bərkidilir.  Bu  val 
iplərin  köməyi  ilə  yayın  qolları  ilə  birləşdirilir.  Katapultun  qollarını 
çəkmək  üçün  istifadə  olunan  iplər  əsasən  insan  saçlarından  (saçları 
burmaqla)  hazırlanırdı.  Valı  fırlatmaqla  yay  gərilir.  Katapultun  başlığı 
qabaq və  yan tərəflərdən  metal lövhə ilə  örtülür və  mismarla bərkidilir. 
Yerdən  gövdənin  ayaqlarının  hündürlüyü  8d,  eni  0,5d  və  qalınlığı 
7/16d-yə  bərabər  hazırlanır  (şəkil  1.65).  Vitruvi  kitabında  bu 
mütənasibliyin  pozulmasını  məsləhət  görmür.  Əks  təqdirdə  katapultun 
işləməsi əlavə işçi  qüvvəsi tələb edir.  
X
Ι
 fəsildə katapultlar ilə oxşar olan, daş atmaq üçün nəzərdə tutulan 
ballistlərin konstruksiyası izah olunur.  Onu  da nəzərə çatdırmaq lazım- 
 
Şəkil 1.64. Ox atan katapult. 


Antik dövrdə maşınqayırma 
101 
  
dır ki, ballistlərin təsviri katapultlarınkı kimi aydın təsvir olunmamışdır. 
Kitabın  sonuncu  fəslində  müdafiə  maşınlarının  təsviri  verilir.  Bunlar 
indiyə  qədər  təhlil  olunmuş  maşınlardan  heç  də  fərqlənmədiyindən  
onların izahatı o qədər də əhəmiyyət kəsb etmir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 1.65. Vitruvinin layihəsi əsasında rekonstruksiya olunmuş katapult. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Antik dövrdə maşınqayırma 
102 
 
İsgəndəriyyəli Pappos  ( 
Ι
 əsr) 
 
İ
sgəndəriyyəli  Pappos  (bəzi  mənbələrdə  Pappus  kimi  də  verilir) 
antik  dövrün  məhşur  riyaziyyatçılarından  olub,  əsasən  həndəsi 
məsələlərin  həlli  ilə  məşğul  olmuşdur.  O,  təxminən  284

305-ci  illərdə 
Roma  imperatoru  Diokletianın  və 
Ι
  Konstantinin  dövründə  yaşamışdır. 
Papposun  əsərlərində,  onun 
maşınqayırmada  tətbiqi  xarakterli 
problemlərə  münasibəti  müəyyən  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Məcmuə 
şəklində çap etdirdiyi kitabların 8-ci cildində mexaniki məsələlərə nəzər 
salan  Pappos  kitabın  bir  hissəsinin  Heronun  “Mexanika  və  Barülkon” 
əsərlərindən  götürdüyünü  yazır.  Bu  kitablar  bizə  fragmentlət    şəklində 
gəlib çatmışdır [1.45, 1.50].   
Kitabın  girişində  Pappos  oğlu  Hermodora  yazır:  “  Mexaniki  elmlər 
həyat  üçün  vacib  məsələlərin  həllində  tətbiq  olunduğundan  filosoflar 
tərəfindən yüksək dərəcədə qiymətləndirilir və riyaziyyatçılar tərəfindən 
aramsız  araşdırılır,  çunki,    bu  elm  bizə  materiyanın  təbiətindən  və 
dünyanın  elementləri  haqqında  dərs  verir.  Bu  elm  cismin  vəziyyəti, 
ağırlığı və fəzada hərəkətini ümumi təsvir etsə də, o təbii cismlərin nəyə 
görə  hərəkət  etməsini  araşdırmır,  ancaq  onu  qeyd  edir  ki,  sakit 
vəziyyətdə durmuş cismi necə hərəkətə gətirmək olar. 
Heronun  davamçıları  fikirləşirlər  ki,  mexanikanın  bir  hissəsi  riyazi 
təsvirlər,  digər  hissəsi  əl  işlərindən  (peşəkarlıqdan)  ibarətdir  və 
rasional  adlandırılanlar  həndəsə,  hesablama,  astronomiya  və  fiziki 
təsvirləri,  digərləri,  hansılar  ki,  peşəkarlığı  əhatə  edirlər,  onlar  qətran 
və dəmirçilik işlərini, tikinti və ağac emalı, rəssamlıq və ümumiyyətlə, əl 
işləri  ilə  bağlı olan  hər şeyi  öyrədirlər.  Onlar  deyirlər  ki,    qədimdə  bu 
fənlərlə  məşğul  olanlar,  incəsənətin  incəliklərinə  yiyələnlər  və  iti 
duşuncəyə  malik  olanlar  mexaniki  yeniliklərin  ən  yaxşı  ixtiraçılarıdır. 
Ancaq  bu  mümkün  deyil  ki,  hər  tərəfli  riyazi  elmləri  və  qeyd  olunan 
digər  fənləri  bilən  birisi,  bu  elmlə  məşğul  olmaq  istəyənlərdən,  onları 
öyrədənlərə ... əllərində olanları vermək məsləhət görsünlər.  
Mexanikanı əhatə edən bütün elmlərdən praktiki həyat üçün ən  vaci- 


Antik dövrdə maşınqayırma 
103 
 
bi  bunlardır:  yüklərin  qaldırılması  üçün  diyircəklərin  hazırlanması 
(yun.  Arc  manganariorum),  çunki  bunların  köməyi  ilə  təbiətdə 
hərəkətsiz olan yükləri kiçik qüvvə tətbiq etməklə hündürlüyə qaldırmaq 
olur.  Sonra  o  şəxslərin  incəsənəti  vacibdir,  hansılar  ki,  müharibədə 
lazım olan, daş, dəmir və başqa materialları uzaq məsafəyə atmaq üçün 
atıcı maşınlar, katapultlar  (yun. Formenta) düzəldirlər. Onlara həm də 
mexanik  deyirlər.  Daha  sonra  o  şəxslərin  incəsənəti  vacibdir,  hansılar 
ki,  suyu  dərinlikdən  yuxarıya  çıxarmaq  üçün  su  nəql  edən  maşınları 
düzəldən və maşınqayıran (yun. Machinarum fabri) adlandırılanlardır.  
Mexaniklər həm də qədimdə su və hava ilə bağlı biliklərdən fərasətlə 
istifadə  edən  şəxslərə  deyilir,  məsələn,  öz  “Pnevmatika”  əsərində  
Heron  nazik  iplərin  köməyi  ilə  istənilən  canlının  səhnədə  surətini 
yaratması, Arximedin suyu necə nəql etməsi, Heronun gunəş saatları ilə 
oxşarlığı olan su saatlarının düzəltməsi. Mexaniklər, nəhayət o şəxslərə 
deyilir ki, hansılar ki, kürələrin hazırlanması ilə məşğul olurlar və səma 
hərəkətlərini  suyun  çevrə  üzrə  bərabərformalı  hərəkəti  ilə  müqayisə 
edirlər.  
Bəziləri deyirlər ki, Sirakuslu Arximeddən bu tərəfə hər şeyin səbəbi 
və  qanunauyğunluğu  məlumdur.  Ancaq  bu  hər  şeyi  xüsusi  müdrikliklə 
izah  edən    şəxslərin  fikirlərini  ifadə  edir.  Qeminus  (yun.  Geminus)  öz 
kitabında  riyaziyyatın  üstünlüyü  haqqında  yazır. Karpus  (yun.  Carpus) 
isə  öz  kitabında  yazır  ki,  Arximedin  yalnız  mexanika  haqqında    yazdığı 
kitabında səma kürəsinin quruluşundan bəhs edilir, başqa şeylərə o yer 
verməmişdir  ki,  onun  haqqında  başqaları  yazsınlar.  Ancaq  bu  ilahi 
insan  öz  iti  düşüncəsinə  və  mexaniki  elminə  görə  elə  məşhur  olub  ki, 
onun  izləri  bəşəriyyət  boyu  daimi  yaşayacaqdır.  O,  əsasən  həndəsə  və 
riyaziyyatın əsasını ən qısa və dəqiq halda yazmışdır, çünki, o bu fənləri 
çox sevdiyindən başqa heç nə ilə məşğul ola bilməmişdir. Karpusun özu 
və  bir  çox  başqaları  həndəsəni  haqlı  olaraq,  müəyyən  dərəcədə 
incəsənətə və həyata lazım olan  səviyyədə təsvir etmişlər. 
 Çünki,  incəsənətin  və  həyatın  bir  çox  tələblərinə    cavab  verə  bilən 
həndəsə, hər hansı  zərər  vura  biləcək,  ya  da  camaatdan nə isə  tələb 



Yüklə 6,62 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə