0f11aztitul(1-7)



Yüklə 3,69 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə73/73
tarix14.05.2018
ölçüsü3,69 Kb.
#44035
növüDərs
1   ...   65   66   67   68   69   70   71   72   73

196 
 
sahəsində  yerləşdirilərsə,  zərrəciyin  (əgər  o  yüklüdürsə)  treki  əyilir 
(e)
.  Trekin 
əyrilik radiusuna görə zərrəciyin xüsusi yükü 
 təyin edilir. 
 
 
 
NƏ ÖYRƏNDİNİZ? 
İş vərəqində “Elementar zərrəciklərin qeydəalınma üsulları” 
mövzusunda referat planını hazırlayın.
 
 
 
Zərrəciyin xüsusi yükü nəyə bərabərdir? 
Məsələ 2. Vilson kamerasına 

3 ∙ 10
/
 
sürəti ilə daxil olan zərrəcik induk-
siyası 
1   olan bircins maqnit sahə-
sində radiusu 
10
 olan iz 
buraxdı. Bu zərrəciyin xüsusi yükünü 
təyin edin.   
Nəticənin müzakirəsi: 
 Verilənlərə əsasən bircins maqnit sahəsində 
hərəkət edən yüklü zərrəciyin xüsusi yükü 
 
hansı düsturla təyin edilə bilər? 
 Zərrəciyin xüsusi yükü nəyə bərabərdir? 
Həyatla əlaqələndirin: 
Elementar zərrəciklərin qeydəalınma 
qurğularından  
biri “Qabarcıqlı kamera”dır 
 (f)

 Qabarcıqlı kameranın işi nəyə əsaslanır? 
 
 
ARAŞDIRMA 
2
TƏTBİQETMƏ 
 
Fotoaparat 
Porşen 
Maqnit sahəsi 
Zərrcik 
(f)
 
Elektro-
maqnit 
(sxem) 
 
Maye 
İPUCU
 
Lazımi məlumatı aşağıdakı ünvanlardan ala bilərsiniz: 
1. http://elibrary.bsu.az/110/N_106.pdf 
2. http://www.kimnezamanicatetti.com/kabarcik-odasi /?i =1 
3. http://www.turkcebilgi.com/kabarc%C4%B1k_ odas%C4% B1
Özünüzü qiymətləndirin: 
№ 
Suallar 
Bilirəm 
zəif  orta  yaxşı 
1  Hansı zərrəciklər elementar zərrəciklər adlanır? 
 
 
 
2  Elementar zərrəciklərin əsas xarakteristikaları nədir? 
 
 
 

Fundamental  qarşılıqlı  təsirlər  hansı  xarakteristikalarına 
görə fərqləndirilir?  
 
 
 

Fundamental qarşılıqlı təsirlərə görə elementar zərrəciklər 
necə təsnif edilir? 
 
 
 

Elementar zərrəciklərin qeydə alınmasının hansı üsulları 
 var? Onlar arasında fərq nədir? 
 
 
 
 
  LAYİHƏ


197 
 
4.14. FİZİKA VƏ MÜASİR HƏYAT   
(Təqdimat dərs)
 
 
Təqdimat üzərində işləyərkən aşağıda verilən slayd nümunələrindən, yaxud töv-
siyə olunan plandan istifadə edə bilərsiniz. 
I. Slayd nümunələri: 
uyğun istiqamətdə slaydlar hazırlayın və onların iş prin-
sipinin fiziki əsasını şərh edin.  
 
 
 
 
Slayd 1.
Slayd 2.
  LAYİHƏ


198 
 
 
 
 
 
Slayd 3.
Slayd 4.
  LAYİHƏ


199 
 
 
 
 
 
 
 
Slayd 5.
Slayd 6.
  LAYİHƏ


200 
 
II. Təqdimat aşağıdakı plan əsasında da hazırlana bilər. 
 
Plan: 
1. Fizika nəyi öyrənir? 
2. Müasir fizika və texnika. 
3. Fizika və kənd təsərrüfatı: izotopların kənd təsərrüfatına tətbiqi. 
4.  Kosmik  fəzanın  Yerdən  və  Yerin  kosmosdan  tədqiq  edilməsində  fizikanın 
rolu. 
5. Fizika və alternativ enerji mənbələrindən istifadə texnologiyaları. 
6. Fizika və ekologiya 
 
III. Tövsiyə olunan elektron ünvanlar. 
1. http://www.myshared.ru/slide/301352 
2. https://ppt4web.ru/fizika/pochemu-fiziku-schitajut-osnovojj-tekhniki.html  
3. http://pandia.ru/text/79/459/28830.php 
4. https://prezi.com/-9kfw7lq4prl/modern-fizigin-teknolojideki-uygulamalari/ 
5. https://esmaa08.wordpress.com/teknoloji-nasil-hayatimiza-girdi/ 
6. http://nurayyorulmaz.blogspot.ru/2016/01/11snf-fizik-modern-fizik-konu-anlatm. 
7. http://900igr.net/prezentacija/astronomija/issledovanie-kosmicheskikh-tel-24554 
7/ fizicheskie-osnovy-kosmicheskikh-poljotov-3.html  
8. https://nsportal.ru/ap/library/nauchno-tekhnicheskoe-tvorchestvo/2013/09/19/ is 
sledovaniya-zemli-iz-kosmosa  
9. http://allrefs.net/c30/11pft/p7/ 
10. http://stroychik.ru/raznoe/alternativnaya-energiya 
11. http://www.novate.ru/blogs/280415/31040/ 
12. http://works.doklad.ru/view/oMxvntdkipc.html 
13. http://nuclphys.sinp.msu.ru/radioactivity/ract16.htm 
14. http://www.derszamani.net/izotop-nedir-izotoplarin-ozellikleri.html 
15. http://fhn.gov.az/ajax/boxNews.ajax.php?aze/4277 
 
 
 
 
 
 
  LAYİHƏ


201 
 
4.1. Dalğa uzunluğu 1 mkm olan infraqırmızı şüalanma fotonunun enerjisini və impulsunu 
təyin edin (
ℎ = 6,63 ∙ 10

).  
4.2. Vakuum fotoelementində aparılan təcrübədə (bax: mövzu 4.2, şəkil b) alınan cərəyan 
şiddəti asılıdırmı:  
a) katodun materialından;  
b) düşən işığın intensivliyindən?  
4.3. Vakuum fotoelementində aparılan təcrübədə (bax: mövzu 4.2, şəkil b) yaranan foto-
elektronların sürəti asılıdırmı:  
a) düşən işığın intensivliyindən;  
b) düşən işığın tezliyindən?  
4.4. Gümüş lövhəni görünən işıqla şüalandırdıqda fotoeffekt müşahidə olunarmı? Gümüş 
üçün elektronun çıxış işi 4,3 eV-dir.  
 4.5. Atom 
6 ∙ 10
 tezlikli foton qəbul etdikdə elektron bir stasionar səviyyədən digə-
rinə keçdi. Atomun enerjisi necə dəyişdi? 
4.6.  Şəkildə  atomun  enerji  səviyyələri  və  onun  səviyyələrarası  keçidi  təsvir  edilmişdir. 
Atomun maksimum enerjili foton şüalandırdığı və maksimum dalğa uzunluqlu foton 
udduğu keçidi təyin edin.  
 
 
4.7. Hidrogen atomunun 2-ci stasionar haldan 1-ci stasionar hala keçidi prosesində 
şüalandırdığı fotonun tezliyini təyin edin.  
4.8. 360 q oksigen 
 izotopunda neçə elektron, proton və neytron var  
(
= 6 ∙ 10
)? 
4.9. 112 q dəmir 
 izotopunda neçə elektron, proton və neytron var  
(
= 6 ∙ 10
)? 
4.10. Verilən reaksiyanın getməsi üçün 
− kvantı  minimum hansı enerjiyə malik 
olmalıdır: 
+ →
+

4.11. Karbon 
 nüvəsinin bir nuklonuna düşən rabitə enerjisini təyin edin. 
 
4.12. Verilən nüvə reaksiyasında enerji ayrılacaq, yoxsa udulacaq, 
niyə? 
+

+
 
 
 
 IV
  fə
slə ai
d
 




R
 
  LAYİHƏ


202 
 
4.13. Xüsusi rabitə enerjisinin nuklonların sayından asılılıq qrafikinə əsasən müəyyən 
edin: 
A. Hansı elementin xüsusi rabitə enerjisi böyükdür:  
1) kütlə ədədi 200, yoxsa 100 olan elementin
2) kütlə ədədi 20, yoxsa 80 olan elementin; 
3) kütlə ədədi 50, yoxsa 150 olan elementin? 
B. Hansı elementin rabitə enerjisi böyükdür:  
1) kütlə ədədi 200, yoxsa 100 olan elementin; 
2) kütlə ədədi 20, yoxsa 80 olan elementin; 
3) kütlə ədədi 50, yoxsa 150 olan elementin? 
 
4.14. Stibium 
 izotopunun dörd 
-çevrilməsində hansı izotop alınar? 
4.15. Aktinium 
 izotopunun beş 
-çevrilməsi və iki -çevrilməsində hansı 
izotop alınar?  
4.16. Şəkildə izotopun 
çevrilməyən nüvələrinin 
sayının zamandan asılılıq 
qrafiki verilmişdir. Bu 
izotopun yarımçevrilmə 
periodunu təyin edin. 
 
 
4.17. Bor 
 nüvəsi protonlarla bombardman edildikdə berillium 
 nüvəsi alınır. 
Reaksiyanı yazın və təyin edin: 
a) reaksiyada daha hansı nüvə alınar;  
b) reaksiyadan nə qədər enerji ayrılar? 
 
(a)
 I 
V fə
slə ai
d
 




R
 
  LAYİHƏ


203 
 
4.18. Verilən reaksiyalarda çatışmayan zərrəcikləri təyin edin: 

+
→ ? +
 

+
→ ? +4  

+? →
+
 
 
4.19. Verilən sintez nüvə reaksiyasında ayrılan enerjinin miqdarını təyin edin: 
+
→  
+

 
Litium-7, hidrogen-2 (deyterium) və berillium-8 izotoplarının atom kütlə ədədləri 
uyğun olaraq 7,01601 a.k.v., 2,0141 a.k.v. və 8,00531 a.k.v.-dir.  
 
4.20. Uran 
 nüvəsi neytron zəbt etdikdən sonra iki qəlpəyə – barium 
 və 
kripton 
 nüvələrinə, habelə üç sərbəst neytrona ayrıldı. Bu nüvələrin xüsusi 
rabitə enerjiləri, uyğun olaraq: 
 
= 7,59
,
= 8,38
,
= 8,55
-dir. 
 
Reaksiyanı yazın və ondan ayrılan enerjini hesablayın. 
 
4.21. Verilən istilik nüvə reaksiyalarında ayrılan enerjiləri təyin edin: 

+

+
  

+

+
 
4.22. Bir elementar yük daşıyan ion induksiyası 
0,015  olan bircins maqnit sahəsində   
10 sm radiuslu çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkət edir. İonun impulsunu təyin edin.  
 
4.23. Neytron və proton hansı kvarklardan təşkil olunmuşdur? 
 
 
 
 
 I 
V fə
slə ai
d
 




R
 
  LAYİHƏ


204 
 
FƏSİLLƏRƏ AİD MƏSƏLƏLƏRİN CAVABLARI 
 
 
1.1. 
– 3 .    
1.2. 
) 6 ∙ 10 ; 
) 10; 
) 6 ∙ 10 ; 
) − 10
.   
1.3. 
4,2 ∙ 10 .  
. . 49
 
1.5. 
9 ∙ 10
.   
1.6. 
2 .  
1.7. 
10
.  
1.8. 
) 50 ; 
)4 ∙ 10
.  
1.9. 
2200 .  
 
1.10.  
a) 1 hissəsində – sahə 
mənfi iş görür, yükün 
potensial enerjisi artır; 
b) 2 hissəsində – sahə 
müsbət iş görür, 
yükün potensial 
enerjisi azalır;  
c) 3 hissəsində – sahə iş 
görmür, yükün poten-
sial enerjisi dəyişmir.  
1.11. 4 dəfə artar.  
1.12. a) 3 dəfə artar;  
b) 3 dəfə artar.  
 
1.13.
a)W = 3W ; 
b)q = 3q ; 
c) U = U .  
1.14. 
a)W = 3W ; 
b)q = q ; 
c) U = 3U .  
1.15. Yüklü zərrəcik sahənin 
induksiya xətləri boyun-
ca, bu xətlərə paralel tra-
yektoriya üzrə hərəkət 
edərsə, ona Lorens qüv-
vəsi təsir etmir və o hə-
min sahədə düzxətli bə-
rabərsürətli hərəkət edir.  
 
1.16. Şəkil müstəvisinə perpendikulyar. 
1.17.   
a) 1,6 ∙ 10
N; 
b) 1,4 mm.  
1.18.  a) 1 naqilinin A nöqtəsində yaratdığı maqnit sahəsinin induksiya vektoru şəkil müstəvi-
sinə perpendikulyar;  
b) 2 naqilinin B nöqtəsində yaratdığı maqnit sahəsinin induksiya vektoru şəkil müstə-
visindən şaquli yuxarı perpendikulyar.  
1.19. 
a) 0N;  
b) 4,5N 
1.20. a) yuxarı; b) bizdən şəkil müstəvisi istiqamətində;  
c) çubuğun hərəkət sürətinin əksi istiqamətində.  
 
 
 
 
 

 
ELEKTROMAQNİT
 
SAHƏSİ 
fəsil
  LAYİHƏ


205 
 
 
2.1. 
45 ∙ 10    
2.2. 
1,5625 ∙ 10 m/san   
2.3. 
−187,5   
2.4. Açarı qapamazdan əvvəl lampanın közərmə teli soyuq olduğundan müqaviməti kiçik olur. 
Bu səbəbdən açarı qapayan an cərəyan çiddətinin qiyməti nominaldan çox-çox yüksək olur 
və həmin an nazik közərmə teli yüksək cərəyan şiddətinə davam gətirməyib yanır.  
2.5. Parlaqlıq artar, çünki elektrod-katod hissəsində müqavimət artdığından elektronların hə-
rəkətini ləngidən elektrik sahəsi zəifləyəcək – gərginlik azalacaq.  
2.6. 24 kV;  
2.7. 
400 m;  
2.8. 
1,5 Om;  2A.  
2.9. a) 1 A;  
b) 0,2 A;  
c) 1,6 V;  
d) 0.  
2.10. Valentliyə uyğun.  
2.11.    nisbəti böyük olan elementin.  
2.12. 2 dəfə artar.  
2.13. Hər ikisi azalar.  
2.15. n-tip: sürmə və fosfor; p-tip: indium, skandium və qallium.  
2.16. 35 mA; 
1 mA.  
2.17. 1- cərəyan keçər; 2- cərəyan keçməz;  
2.18. aşqarlı.  
2.19. Təbəqənin qalınlığı düz birləşmədə azalır, tərs birləşmədə artır.  
2.20.  
U ≫ U ; P ≫ P . Nəzərə alınmışdır ki: 
 
P =
  ə P =
  →


=
  ə 
= . 
 
 
 
3.1. 2 dəfə artar.  
3.2. 
2,4 ∙ 10 san; 417 Hs.   
3.3. 2.  
3.4. 5,76 dəfə artırmaq.   
 
 

 
MÜXTƏLİF MÜHİTLƏRDƏ SABİT CƏRƏYAN QANUNLARI 
II fəsil 
 
 

 
ELEKTROMAQNİT RƏQSLƏRİ VƏ DALĞALARI 
III fəsil 
  LAYİHƏ


206 
 
3.5. 
t = T = ∙ 2π√LC = 15 ∙ 10 san.  
3.6. 14 A. 
3.7. 4 A. 
3.8. 
C =

= 68,75 mkF;  
X =
1
ωC
=
1
314 ∙ 68,75
= 46,33 Om; 
 
I =
U
X
, I =
I
√2
=
U
√2X
=
20
1,4 ∙ 46,33
= 0,31A; 
 
U =  IX = 0,31 ∙ 46,33 = 14,36V. 
 
3.9. 200 V. 
3.10.
 R − 3; X − 1; X − 2. 
3.11.
 125 
ö
ə
 . 
3.12. 
7,46 ∙ 10 Hs
7,46 ∙ 10 Hs. 
3.13. 
83,3 ∙ 10 san. 
3.14. 
l =

=


m = 88,235 km 
 
l =
=

∙ , ∙
m = 1,2 ∙ 10 m = 120 m. 
3.15. ağ, boz, qara.  
3.16. göy.  
3.17. 5.  
3.18. 1, 3, 6.  
3.19. 
k = 4.  
3.20. 
k  = k    =

= 466,7 nm. 
 
 
4.1. 
E = 1,99 ∙ 10
C = 1,24 eV; p = 6,63 ∙ 10

.  
4.2. a) Fotoelektronların metaldan çıxış işi kiçik olduqca cərəyan şiddəti böyük olur;  
b) düşən işığın intensivliyi artdıqca cərəyan şiddəti də artır.   
4.3. a) asılı deyil;  
b) kvadratik asılıdır.  
4.4.
 h

= 3,3eV, h

< A
ç
 olduğundan fotoeffekt müşahidə olunmaz.   
4.5. |
E − E | = h = 3,978 ∙ 10
C artar  
4.6. 
4 → 1; 1 → 2.  
4.7
2,5 ∙ 10 Hs.  
4.8. 
N = 9,6 ∙ 10 ; N = 9,6 ∙ 10 ; N = 12 ∙ 10 .  
 
 

 
ATOM FİZİKASI 
IV fəsil
  LAYİHƏ


207 
 
4.9.
N = 3,12 ∙ 10 ; N = 3,12 ∙ 10 ; N = 3,6 ∙ 10 .  
4.10
E = 3 MeV = 4,8 ∙ 10
C.  
4.11. 
7,2657
.  
4.12. Enerji udulur, çünki  
 
∆E = m
+ m
− m
− m
∙ 931,5 MeV = −0,6893 MeV < 0. 
4.13A. a) kütlə ədədi 100 olan elementin;  
b) kütlə ədədi 80 olan elementin;  
c) kütlə ədədi 50 olan elementin.  
 
B. a) kütlə ədədi 200 olan elementin;  
b) kütlə ədədi 80 olan elementin;  
c) kütlə ədədi 150 olan elementin.  
 
4.14. Sezium izotopu alınar: 
Sb →
Cs + 4 e.    
 
4.15. Torium izotopu alınar: 
Ac →
Th + 5 ∙
e + 2 ∙ He.  
4.16. 40 san.  
4.17. 
a)  B + p → Be + He; 
b) 6,66 MeV.  
4.18.  
a) 
Au;   b) 
;  c)  H 
4.19. 
15 MeV.  
4.20
U + n →
Ba + Kr + 3 ∙ n + E;  E ≈ 200 MeV. 
 
4.21. 
a) 4,6 MeV; 
b) 3,26 MeV.  
4.22. 
p = qBR = 2,4 ∙ 10

.  
4.23. 
p(uud); n(udd). 
 
  LAYİHƏ


208 
 
 
BURAXILIŞ MƏLUMATI
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
FİZİKA – 11 
Ümumtəhsil məktəblərinin 11-ci sinfi üçün 
Fizika fənni üzrə dərslik 
 
 
Tərtibçi heyət: 
 
Müəlliflər:    
Rasim Rəşid oğlu Abdurazaqov 
 
 
 
Rövşən Mirzə oğlu Əliyev 
                                      Qalib Mövsüm oğlu Şərifov 
 
 
Elmi redaktor 
Mirzəli Murquzov 
Dil redaktoru  
Kəmalə Cəfərli 
Nəşriyyat redaktoru   Kəmalə Abbasova 
Bədii redaktor  
Taleh Məlikov 
Texniki redaktor 
Zaur İsayev 
Dizayner  
 
Taleh Məlikov 
Rəssamlar    
Məzahir Hüseynov, ElmirMəmmədov 
Korrektor    
Aqşin Məsimov 
 
 
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin  qrif nömrəsi: 
2018-000 
 
© Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi – 2018 
 
Müəlliflik hüquqları qorunur. Xüsusi icazə olmadan bu nəşri və 
yaxud onun hər hansı hissəsini yenidən çap etdirmək, surətini çıxarmaq,  
elektron informasiya vasitələri ilə yaymaq qanuna ziddir. 
 
 
Hesab-nəşriyyat həcmi: 9,3. Fiziki çap vərəqi: 13. Səhifə sayı: 208. 
Kağız formatı. 70 x100
1
/
16
.  Ofset kağızı. Məktəb qarnituru. Ofset çapı. 
Tiraj 0. Pulsuz. Bakı – 2018 
 
“Bakı” nəşriyyatı 
Bakı Az1001, H.Seyidbəyli küç. 30 
  LAYİHƏ


Yüklə 3,69 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   65   66   67   68   69   70   71   72   73




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə